แพทย์เผยเหตุผลการแพร่ระบาดของพยาธิใบไม้ตับในภาคอีสาน และความเสี่ยงต่อมะเร็งท่อน้ำดี

นพ.ศุภฤกษ์ วิจารณาญาณ ผู้ดำเนินเพจ "หมอโอ๊ค DoctorSixpack" ได้เปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับการแพร่ระบาดของพยาธิใบไม้ตับในภูมิภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยชี้ให้เห็นว่าปัญหานี้ไม่ได้เกิดจากลักษณะพื้นที่หรือเชื้อชาติของประชากร แต่เกิดจากพฤติกรรมการบริโภคอาหารและสภาพแวดล้อมที่อำนวยความสะดวกให้กับวงจรชีวิตของพยาธิในแหล่งน้ำท้องถิ่น

สาเหตุการแพร่ระบาดในภาคอีสาน

การติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับในภูมิภาคนี้เกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับการบริโภคปลาน้ำจืดที่สุกไม่เพียงพอหรือดิบ อาหารพื้นบ้านหลายประเภท เช่น ก้อยปลา ลาบปลาดิบ ปลาส้ม ปลาจ่อม และปลาแช่หมักที่ไม่ผ่านความร้อน อาจมีตัวอ่อนของพยาธิปะปนอยู่ เมื่อรับประทานเข้าไป ตัวอ่อนจะเดินทางไปยังท่อน้ำดีและสามารถอาศัยอยู่ในร่างกายเป็นเวลานานหลายสิบปี

ข้อมูลการแพร่ระบาดในประเทศไทย

จากการสำรวจในช่วงหลายปี พบว่า ในปี 2524 ประมาณ 14% ของประชากรทั่วประเทศติดพยาธิใบไม้ตับ แต่ในภาคอีสานสูงถึง 34.6% หรือประมาณ 1 ใน 3 ของประชากรในบางพื้นที่ แม้ว่าหลังจากมีการรณรงค์อย่างต่อเนื่องอัตราการติดเชื้อลดลง แต่ภาคอีสานยังคงเป็นพื้นที่ที่มีการติดเชื้อสูงสุด โดยบางการสำรวจยังพบการติดเชื้อประมาณ 13-16% ของประชากรจากการตรวจอุจจาระ และบางชุมชนพบสูงกว่านี้

การสำรวจระดับประเทศของกระทรวงสาธารณสุขในปี 2562 พบว่าการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับยังพบประมาณ 2.2% ของประชากรทั้งประเทศ โดยส่วนใหญ่กระจุกตัวอยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ความเสี่ยงที่แท้จริง: จากพยาธิสู่มะเร็ง

สิ่งที่น่ากังวลมากกว่าการมีพยาธิเพียงอย่างเดียวคือ ผลกระทบระยะยาว พยาธิใบไม้ตับสามารถอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีได้นาน 20-30 ปี หากมีการติดเชื้อซ้ำ ๆ จากการบริโภคปลาดิบเป็นประจำ จะทำให้ท่อน้ำดีเกิดการอักเสบเรื้อรัง

การอักเสบเรื้อรังนี้เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เซลล์กลายพันธุ์และพัฒนาเป็นมะเร็งท่อน้ำดี องค์การอนามัยโลกจัดให้พยาธิใบไม้ตับเป็น "สารก่อมะเร็งในมนุษย์" ประเภทที่ 1

ในระยะแรก ผู้ติดเชื้อส่วนใหญ่ไม่มีอาการเลย แต่เมื่อเวลาผ่านไปหลายปี อาจเกิดภาวะท่อน้ำดีอักเสบเรื้อรัง นิ่วในท่อน้ำดี ตับอักเสบ ติดเชื้อในทางเดินน้ำดี ตับทำงานผิดปกติ และที่น่ากลัวที่สุดคือ มะเร็งท่อน้ำดี

ประเทศไทย โดยเฉพาะภาคอีสาน เป็นหนึ่งในพื้นที่ที่มีอัตราการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีสูงที่สุดของโลก ซึ่งมีความสัมพันธ์อย่างชัดเจนกับการติดพยาธิใบไม้ตับเรื้อรัง

วิธีป้องกัน

เพื่อลดความเสี่ยง ควรรับประทานปลาน้ำจืดให้สุกทุกครั้ง หลีกเลี่ยงก้อยปลา ลาบปลาดิบ และปลาหมักที่ไม่ผ่านความร้อน หากเคยรับประทานปลาดิบเป็นประจำ ควรเข้ารับการตรวจสุขภาพตามคำแนะนำของแพทย์ สิ่งสำคัญคือ อย่าคิดว่าการกินยาถ่ายพยาธิเป็นประจำก็เพียงพอ เพราะการติดเชื้อซ้ำ ๆ ยังคงเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดี

พยาธิใบไม้ตับอาจไม่ทำให้เจ็บป่วยในวันนี้ แต่สามารถสร้างความเสียหายให้ตับและท่อน้ำดีอย่างเงียบ ๆ เป็นเวลาหลายสิบปี การหลีกเลี่ยงปลาดิบเพียงมื้อเดียวอาจช่วยลดความเสี่ยงของโรคร้ายในอนาคตได้

เรื่องแซลมอน: ความเข้าใจผิด

หลายคนสงสัยเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างแซลมอนดิบและพยาธิใบไม้ตับ ตามข้อมูล แซลมอนดิบโดยทั่วไปไม่ใช่แหล่งของพยาธิใบไม้ตับที่พบในประเทศไทย พยาธิชนิดนี้พบในปลาน้ำจืด เช่น ปลาตะเพียน ปลาสร้อย ปลาแม่สะแด้ง และปลาน้ำจืดวงศ์ปลาตะเพียนหลายชนิด ซึ่งเป็นแหล่งแพร่เชื้อหลักในประเทศไทย

แซลมอนเป็นปลาทะเลหรือปลาเลี้ยง จึงไม่อยู่ในวงจรชีวิตของพยาธิใบไม้ตับ อย่างไรก็ตาม การกินแซลมอนดิบยังมีความเสี่ยงอื่น เช่น พยาธิตัวกลม (Anisakis) ที่อาจทำให้ปวดท้องรุนแรง คลื่นไส้ และอาเจียน เชื้อแบคทีเรีย เช่น Salmonellosis หากการเก็บรักษาหรือการเตรียมอาหารไม่ถูกสุขลักษณะ

ข่าวดีคือ ร้านอาหารที่ได้มาตรฐานมักใช้แซลมอนที่ผ่านการแช่แข็งตามมาตรฐานสำหรับรับประทานดิบ ซึ่งช่วยลดความเสี่ยงของพยาธิได้มาก แต่ไม่สามารถลดความเสี่ยงของเชื้อแบคทีเรียได้ทั้งหมด

โดยสรุป แซลมอนดิบไม่ใช่สาเหตุของพยาธิใบไม้ตับ แต่ยังอาจมีความเสี่ยงจากพยาธิทะเลและเชื้อแบคทีเรีย หากแหล่งที่มาหรือการจัดการอาหารไม่ได้มาตรฐาน เมื่อพูดถึงพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีในประเทศไทย ตัวการหลักยังคงเป็นการรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง ไม่ใช่แซลมอนดิบ