การตรวจคัดกรองมะเร็งตับ: ยิ่งเร็วยิ่งรอด

ความเสี่ยงและสถิติการเกิดโรค

มะเร็งตับ (Hepatocellular carcinoma) ถือเป็นปัญหาสาธารณสุขที่ร้ายแรงในประเทศไทย โดยเป็นสาเหตุการตายอันดับหนึ่งในผู้ชายและอันดับสามในผู้หญิง รองจากมะเร็งเต้านมและมะเร็งปากมดลูก ภูมิภาคเอเชียมีอัตราการเกิดโรคสูงเนื่องจากการแพร่ระบาดของไวรัสตับอักเสบบีที่เป็นสาเหตุสำคัญของตับแข็งและมะเร็งตับ

สาเหตุหลักของการเกิดมะเร็งตับ

มะเร็งตับเกิดจากหลายสาเหตุ ได้แก่ การติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีและซี การดื่มแอลกอฮอล์เป็นประจำ และการสะสมไขมันบนตับ ทั้งหมดนี้นำไปสู่ภาวะตับแข็งและมะเร็งตับในที่สุด

ความสำคัญของการตรวจคัดกรอง

ในระยะเริ่มแรม มะเร็งตับมักไม่แสดงอาการใดๆ แต่สามารถพบได้จากการคัดกรองตามปกติ หากผู้ป่วยได้รับการวินิจฉัยในช่วงนี้ การรักษาจะมีโอกาสสำเร็จสูงเนื่องจากยังสามารถขจัดก้อนมะเร็งได้อย่างสมบูรณ์

ในทางตรงกันข้าม หากละเลยการคัดกรอง โรคจะลุกลามจนก้อนมะเร็งโตขึ้น ตับแข็งแย่ลง และมะเร็งอาจกระจายออกนอกตับหรือแนบติดกับอวัยวะสำคัญจนไม่สามารถผ่าตัดได้ ทำให้การรักษายากขึ้นและโอกาสการหายขาดลดลง

กลุ่มผู้ป่วยที่ควรคัดกรอง

ผู้ป่วยไวรัสตับอักเสบบีมีความเสี่ยงในการเป็นมะเร็งตับสูงกว่าประชากรทั่วไปถึง 100 เท่า เนื่องจากไวรัสใช้นิวเคลียสของเซลล์ตับในการแบ่งตัวและสร้าง DNA จึงทำให้เกิดการผิดเพี้ยนของ DNA ในเซลล์ตับ ซึ่งนำไปสู่มะเร็งตับได้โดยตรงแม้ไม่มีตับแข็ง

ผู้ป่วยไวรัสตับอักเสบบีที่มีข้อบ่งชี้ต่อไปนี้ ควรทำการคัดกรองด้วยอัลตร้าซาวด์ช่องท้องส่วนบนร่วมกับการตรวจค่า AFP ทุก 6 เดือน:

• ผู้ชายเอเชียอายุมากกว่า 40 ปี
• ผู้หญิงเอเชียอายุมากกว่า 50 ปี
• ผู้ป่วยที่มีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งตับชนิด HCC
• ผู้ป่วยแอฟริกันอายุมากกว่า 50 ปี

นอกจากนี้ ผู้ป่วยตับแข็งจากสาเหตุใดก็ตาม ไม่ว่าจะมาจากไวรัสตับอักเสบบี ซี แอลกอฮอล์ ไขมันเกาะตับ หรือสาเหตุอื่นๆ ก็ควรคัดกรองมะเร็งตับทุก 6 เดือนเช่นกัน

อาการของมะเร็งตับ

ผู้ป่วยจำนวนมากไม่มีอาการใดในระยะแรกขณะที่ตับยังทำงานปกติ เมื่อโรคลุกลามจนตับไม่สามารถทำงานได้ตามปกติ จะมีอาการต่างๆ ดังนี้:

• ปวดท้องโดยเฉพาะบริเวณข้างขวาด้านบน บางรายมีอาการปวดร้าวที่หลังหรือไหล่
• ท้องบวมจากการสะสมน้ำในช่องท้อง
• น้ำหนักลดลงโดยไม่มีสาเหตุ
• เบื่ออาหารและอ่อนเพลีย
• ไข้ไม่ทราบสาเหตุ
• ตับโตจนสัมผัสได้เป็นก้อน
• ตัวและตาเหลือง
• คลื่นไส้และอาเจียน

หากโรคลุกลามมากขึ้น ผู้ป่วยจะประสบภาวะแทรกซ้อนจากตับวาย เช่น การกินไม่ได้ ความสับสน ท้องมาน ไตวาย เลือดออกจากเส้นเลือดโป่งพองที่หลอดอาหาร ติดเชื้อแบคทีเรีย หรือเสียชีวิตจากมะเร็งที่กระจายไปอวัยวะต่างๆ

การป้องกันโรค

แม้มะเร็งตับเป็นโรคที่ร้ายแรง แต่ผู้มีความเสี่ยงสามารถปรับพฤติกรรมเพื่อป้องกันได้:

• ผู้ป่วยไวรัสตับอักเสบบีทุกรายควรพบแพทย์สม่ำเสมอทุก 3-6 เดือน เพื่อติดตามค่าตับ รับยารักษา และคัดกรองมะเร็งตับตามข้อบ่งชี้
• ผู้ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบซีต้องได้รับการรักษาทุกราย
• หลีกเลี่ยงการดื่มแอลกอฮอล์
• ฉีดวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบบีแต่แรกเกิด
• หลีกเลี่ยงอาหารที่มีสารอะฟลาทอกซิน เช่น หัวหอม ถั่วลิสง พริกแห้ง และกระเทียมราขึ้น เนื่องจากสารพิษนี้ทนความร้อนได้สูงและไม่สามารถทำลายได้ผ่านการปรุงอาหาร

การรักษามะเร็งตับ

มะเร็งตับที่พบตั้งแต่ระยะเริ่มต้น มีขนาดเล็ก ไม่กระจายออกนอกตับ และไม่มีภาวะแทรกซ้อนจากตับแข็ง สามารถรักษาให้หายได้ด้วยการผ่าตัด ซึ่งเป็นวิธีที่มีผลดีที่สุด หากสภาพร่างกายหรือตำแหน่งก้อนไม่เหมาะสำหรับผ่าตัด อาจใช้การจี้ทำลายด้วยคลื่นไมโครเวฟแทน

สำหรับก้อนที่ใหญ่เกินไปไม่สามารถผ่าตัดได้ อาจใช้วิธี TACE (การอุดเส้นเลือดที่เลี้ยงก้อนมะเร็ง) หรือ DEB-TACE (การให้ยาเคมีบำบัดช้าๆ เข้าก้อน) หากมะเร็งกระจายเข้าสู่เส้นเลือดหรือออกนอกตับ อาจต้องใช้ยาพุ่งเป้า (targeted therapy) หรือการรักษาด้วยภูมิคุ้มกันบำบัด (immunotherapy)

โอกาสการรักษาขึ้นอยู่กับสภาวะตับแข็ง ขนาด จำนวน การกระจาย และตำแหน่งของมะเร็งตับ ซึ่งแตกต่างกันไปตามแต่ละบุคคล

บทสรุป

สิ่งสำคัญที่สุดคือการตรวจคัดกรองมะเร็งตับอย่างสม่ำเสมอในผู้ป่วยที่มีความเสี่ยงสูง โดยเฉพาะผู้ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีและผู้ป่วยตับแข็ง ซึ่งจะช่วยให้พบมะเร็งตับในระยะแรกๆ และรักษาให้มีประสิทธิภาพสูงสุด