วิเคราะห์ดินช่วยเกษตรกรข้าวนาปีลดต้นทุนและลดก๊าซเรือนกระจก

นายพีรพันธ์ คอทอง เลขาธิการสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) ระบุว่าภาคเกษตรไทยต้องปรับตัวให้สอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและข้อกำหนดการค้าที่เน้นความสำคัญของสิ่งแวดล้อมมากขึ้น เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน

สศก. ได้ทำการศึกษาวิจัยเรื่อง "การศึกษาต้นทุนส่วนเพิ่มการลดก๊าซเรือนกระจกสินค้าพืชเศรษฐกิจ (ข้าวนาปี)" เพื่อประเมินศักยภาพและความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ของมาตรการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในการผลิตข้าวนาปี และใช้เป็นข้อมูลสนับสนุนการกำหนดนโยบายการผลิตข้าวนาปีอย่างยั่งยืนตามแนวทาง BCG Economy Model

ขอบเขตการศึกษา

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 1–12 (สศท.1–12) รวบรวมข้อมูลจากการสัมภาษณ์เกษตรกรปีการผลิต 2567/68 ในพื้นที่ผลิตข้าวนาปีสำคัญ 37 จังหวัดทั่วประเทศ โดยมีกลุ่มตัวอย่างทั้งสิ้น 534 ราย แบ่งออกเป็นเกษตรกรทั่วไป 267 ราย และเกษตรกรที่ใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดิน 267 ราย โดยใช้แนวคิดต้นทุนส่วนเพิ่มในการลดก๊าซเรือนกระจก (Marginal Abatement Cost: MAC) มาวิเคราะห์เปรียบเทียบความคุ้มค่าระหว่างทั้งสองกลุ่ม

สภาพปัญหาที่เกษตรกรเผชิญ

ผลการศึกษาพบว่าเกษตรกรผู้ปลูกข้าวนาปีเผชิญแรงกดดันหลากหลาย ทั้งความผันผวนของราคาข้าว โรคข้าวและแมลงศัตรูพืช ภัยแล้ง และต้นทุนปัจจัยการผลิตที่สูง โดยเฉพาะปุ๋ยเคมีและเมล็ดพันธุ์ ดังนั้นการใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินจึงเป็นแนวทางที่ช่วยลดต้นทุน เพิ่มประสิทธิภาพการผลิต และลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมได้

ผลทางเศรษฐศาสตร์

การเปรียบเทียบระหว่างเกษตรกรทั่วไปและเกษตรกรที่ใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินแสดงให้เห็นว่า การวิเคราะห์ดินก่อนการใส่ปุ๋ยช่วยให้ประหยัดค่าปุ๋ยเฉลี่ย 145.62 บาทต่อไร่

เกษตรกรที่ใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินมีต้นทุนรวม 4,400.78 บาทต่อไร่ ได้ผลผลิต 553.57 กิโลกรัมต่อไร่ และได้รับผลตอบแทน 6,105.88 บาทต่อไร่ (คำนวณจากราคาข้าวเปลือกเจ้านาปี ณ ความชื้น 15% เฉลี่ยประมาณ 11,030 บาทต่อตัน ณ วันสำรวจช่วงเดือนกุมภาพันธ์–เมษายน 2568) ทำให้ได้กำไร 1,705.10 บาทต่อไร่ หรือ 3.08 บาทต่อกิโลกรัม

เมื่อเทียบกับเกษตรกรทั่วไป วิธีการนี้มีต้นทุนต่ำกว่า 5.24% ได้ผลผลิตต่อไร่สูงกว่า 3.41% และได้กำไรต่อกิโลกรัมสูงกว่าถึง 31.06% ซึ่งสะท้อนว่าแนวทางนี้สร้างแรงจูงใจทางเศรษฐศาสตร์ให้เกษตรกรปรับเปลี่ยนการผลิตไปสู่แนวทางที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

ผลด้านสิ่งแวดล้อม

เกษตรกรทั่วไปมีปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเฉลี่ย 854.64 kgCO₂e ต่อไร่ ในขณะที่เกษตรกรที่ใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินปล่อยเฉลี่ย 787.98 kgCO₂e ต่อไร่ ลดลง 66.66 kgCO₂e ต่อไร่ คิดเป็น 7.80%

การใช้ปุ๋ยยูเรียส่งผลต่อการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) โดยเกษตรกรทั่วไปปล่อยเฉลี่ย 12.68 kgCO₂e ต่อไร่ ขณะที่เกษตรกรที่ใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินปล่อยเพียง 7.41 kgCO₂e ต่อไร่ ซึ่งน้อยกว่า 41.56%

ส่วนการใช้ปุ๋ยไนโตรเจนส่งผลต่อการปล่อยก๊าซไนตรัสออกไซด์ (N₂O) เกษตรกรทั่วไปปล่อยเฉลี่ย 52.07 kgCO₂e ต่อไร่ ขณะที่เกษตรกรที่ใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินปล่อยเพียง 33.20 kgCO₂e ต่อไร่ ซึ่งน้อยกว่า 18.87 kgCO₂e ต่อไร่ หรือ 36.24% เนื่องจากการเลือกใช้สูตรและปริมาณปุ๋ยที่สอดคล้องกับความต้องการของพืช

มูลค่าต้นทุนส่วนเพิ่มในการลดก๊าซเรือนกระจก

ในเชิงเศรษฐศาสตร์สิ่งแวดล้อม การวิเคราะห์ดินก่อนใส่ปุ๋ยมีค่าต้นทุนส่วนเพิ่มในการลดก๊าซเรือนกระจก (MAC) เท่ากับ -6.67 หมายความว่าเมื่อเกษตรกรเปลี่ยนจากการผลิตข้าวนาปีแบบทั่วไปมาใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดิน จะช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายในการจัดการลดก๊าซเรือนกระจก 1 kgCO₂e ได้ 6.67 บาท นั่นคือเกษตรกรไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายเพิ่มเติม แต่ยังได้รับผลตอบแทนสุทธิสูงขึ้นพร้อมลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในเวลาเดียวกัน

การขยายผลและแนวทางต่อไป

ผลการศึกษาแสดงว่าการใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินช่วยให้เกษตรกรลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต และเพิ่มกำไรได้อย่างมีประสิทธิภาพ พร้อมลดการใช้ปุ๋ยเกินความจำเป็น ซึ่งเป็นสาเหตุหนึ่งของการปล่อยก๊าซเรือนกระจก โดยเฉพาะก๊าซไนตรัสออกไซด์ (N₂O) สอดคล้องกับเป้าหมาย Carbon Neutrality ของประเทศ และมีโอกาสต่อยอดสู่การสร้างรายได้เสริมจากคาร์บอนเครดิตในอนาคต

ในระยะต่อไป ควรเร่งขยายผลผ่านศูนย์จัดการดินปุ๋ยชุมชน (ศดปช.) แปลงใหญ่ และแปลงเรียนรู้ เพื่อถ่ายทอดความรู้ให้เกษตรกรเห็นผลจริงในพื้นที่ สนับสนุนให้เกษตรกรเข้าถึงบริการตรวจวิเคราะห์ดินได้สะดวกขึ้น พร้อมประสานความร่วมมือกับองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) หรือ อบก. เพื่อพัฒนาแนวทางเชื่อมโยงเกษตรกรเข้าสู่ตลาดคาร์บอนอย่างเป็นระบบ

ผู้สนใจสามารถสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 6 ชลบุรี (สศท.6) โทรศัพท์ 0 3835 1398 ในวันและเวลาราชการ