พระครูพุทธสราจารย์เภา พระเกจิวัดถ้ำตะโก ผู้สร้างศาสนสถานแห่งวิปัสสนา

พระครูพุทธสราจารย์ หรือเรียกสั้นว่า หลวงพ่อเภา พุทธสโร เป็นพระเกจิที่มีชื่อเสียงในท้องถิ่นเขาสมอคอน ซึ่งได้รับการศรัทธาและเคารพนับถือจากชาวบ้านอย่างมาก

เกิดในปี พ.ศ.2415 ที่บ้านใต้วัดอินทาราม อ.พยุหะคีรี จ.นครสวรรค์ บิดาชื่อนายขำ มารดาชื่อนางแสง เมื่อมีอายุ 20 ปี ในปี พ.ศ.2435 ได้เข้าพิธีอุปสมบทที่วัดเขาแก้ว โดยมีหลวงพ่อเทศ วัดสระทะเล เป็นพระอุปัชฌาย์ พระอาจารย์คง เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และพระอาจารย์รับ เป็นพระอนุสาวนาจารย์

ท่านจำพรรษาอยู่กับหลวงพ่อเทศ ที่วัดสระทะเล เป็นเวลา 12 ปี และศึกษาพระปริยัติธรรมเป็นระยะเวลา 2 ปี จากนั้นขออนุญาตพระอุปัชฌาย์เพื่อเดินทางไปศึกษาพระปริยัติที่สำนักวัดทุ่งแก้ว จ.อุทัยธานี ของเจ้าคุณพระสุนทรมุนี (ใจ คังคสโร) ซึ่งเป็นสำนักที่มีชื่อเสียงในสมัยนั้น อยู่เรียนที่นั่นเป็นระยะ 3 พรรษา

ต่อมาท่านเดินทางเข้ากรุงเทพฯ เพื่อศึกษาต่อกับสำนักเจ้าคุณพระศรีวิสุทธิวงศ์ (เหลียน) ที่วัดสุทัศนเทพวราราม อีก 3 พรรษา จนกระทั่งถึงปี พ.ศ.2442 ท่านจึงกลับมาจำพรรษาที่วัดอินทาราม ภูมิลำเนาเดิม และช่วยพระอธิการคงสอนพระปริยัติธรรมเป็นเวลา 2 ปี

ประมาณปี พ.ศ.2445 ท่านมีจิตใจมุ่งหน้าไปในทางวิปัสสนากัมมัฏฐาน จึงกราบลาพระอาจารย์คงเพื่อออกธุดงค์ไปตามสถานที่วิเวก ปฏิบัติกัมมัฏฐานตามสำนัก

ประมาณปี พ.ศ.2446 ท่านเดินทางจากวัดท่าโขลง ข้ามคลองบางขามไปทางทิศตะวันออกราว 4 กิโลเมตร และค้นพบสถานที่แห่งหนึ่งที่บ้านพราน ต.เขาสมอคอน อ.ท่าวุ้ง จ.ลพบุรี ซึ่งเป็นวัดร้างเก่าแก่มาตั้งแต่โบราณ มีซากอิฐเก่าปรากฏอยู่ ที่หน้าถ้ำมีต้นตะโก จึงเรียกว่า "ถ้ำตะโก"

เมื่อกลับมาที่วัดท่าโขลง ท่านแสดงความจำนงว่าจะไปจำพรรษาที่ถ้ำตะโก ชาวบ้านจึงช่วยจัดเสนาสนะตามกำลังที่ทำได้ในขณะนั้น มีพระภิกษุตามท่านมา 9 รูป ชาวบ้านจึงช่วยกันสร้างเสนาสนะ ศาลาการเปรียญ หอฉัน ศาลาปากถ้ำตะโก และกุฏิเพิ่มเติมตามลำดับ

ในปี พ.ศ.2451 วัดถ้ำตะโกได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเป็นวัดอย่างสมบูรณ์ ท่านยังพัฒนาวัดปฐมพานิช อ.บ้านหมี่ และสร้างวัดเขาวงกฏ อ.บ้านหมี่ด้วย

หลวงพ่อเภาเป็นที่เคารพนับถือของเจ้านายชั้นสูงหลายพระองค์ อาทิ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ทั้งสองพระองค์ทรงเลื่อมใสท่านเป็นอย่างยิ่ง

สมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต เคยเสด็จมาที่วัดเขาวงกฏ พบหลวงพ่อเภาที่ถ้ำคูหาสวรรค์ ทรงเลื่อมใสในปฏิปทาและวิธีปฏิบัติของท่าน จึงถวายเงินบริจาค 1,000 บาท เพื่อก่อสร้างวัด ต่อมาในปี พ.ศ.2470 หลวงพ่อเภาสร้างกุฏิขึ้นหน้าถ้ำคูหาสวรรค์ โดยตั้งชื่อว่า "ตึกบริพัตร" เพื่อเป็นอนุสรณ์ของผู้บริจาค

จากการศึกษาภาพถ่ายและชื่อที่ปรากฏในเหรียญ เมื่อเทียบเคียงกับพระสงฆ์ที่มีสมณศักดิ์เดียวกัน อนุมานได้ว่าท่านได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระครูสัญญาบัตร และราชทินนามน่าจะเป็นพระครูพุทธสราจารย์

ด้านวิทยาคม เมื่อท่านออกธุดงค์ไปตามสถานที่ต่างๆ ได้พบและศึกษาวิปัสสนากัมมัฏฐาน รวมถึงวิทยาการต่างๆ จากพระเกจิผู้มีวิทยาคมหลายรูป

ในวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2474 เวลา 02.00 น. ท่านมรณภาพอย่างสงบที่วัดเขาวงกฏ ต.สนามแจง อ.บ้านหมี่ จ.ลพบุรี ศรีอายุ 60 ปี พรรษา 40

เนื่องจากหลวงพ่อเภาไม่นิยมสร้างวัตถุมงคล คณะศิษย์จำนวนมากจึงร่วมกันจัดสร้างขึ้นเองแล้วขอให้ท่านปลุกเสก ปรากฏว่ามีเพียง 2 รุ่นเท่านั้น ซึ่งเป็นที่นิยมสะสมและแสวงหาอย่างสูง

โดยเฉพาะรุ่นที่ 2 ซึ่งมีประวัติการสร้างชัดเจนกว่ารุ่นแรก เป็นเหรียญรูปเหมือนหลวงพ่อเภา จัดสร้างขึ้นในปี พ.ศ.2470 เป็น 2 เนื้อ คือ เนื้อเงินและเนื้อทองแดงกะไหล่ทอง เพื่อแจกเป็นที่ระลึกแก่ผู้มีจิตศรัทธาร่วมบุญปฏิสังขรณ์วัด

เหรียญมีลักษณะเป็นทรงเสมา มีหูเชื่อม ด้านหน้าเป็นรูปเหมือนหันหน้าตรง ด้านล่างมีอักษรไทยเขียนว่า "พระพุทธสาราจารย์เภา วัดถ้ำตะโก" ด้านหลังตรงกลางเป็นยันต์สี่เหลี่ยม รอบยันต์มีอักษรไทยเขียนว่า "มีรฤึกในการกุศลปฏิสังขรณ์แลผูกสีมาวัดเขาวงกฎลพบุรี" ล่างสุดเป็นปีที่สร้าง 2470

เหรียญนี้เป็นที่นิยมและหายากในปัจจุบัน