วัดศรีชุมในเมืองเก่าสุโขทัย: ศรัทธาและตำนานพระอจนะพูดได้

วัดศรีชุมแห่งเมืองเก่าสุโขทัย

วัดศรีชุม ตั้งอยู่ในตำบลเมืองเก่า อำเภอเมือง จังหวัดสุโขทัย เป็นหนึ่งในโบราณสถานที่มีความสำคัญภายในเขตอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ชื่อ "ศรีชุม" มีที่มาจากคำว่า "สะหลีชุม" โดยคำว่า "สะหลี" เป็นคำโบราณที่หมายถึงต้นโพธิ์ ซึ่งต่อมาเรียกขานเป็น "ศรี" ดังนั้น "ศรีชุม" จึงหมายถึงดงของต้นโพธิ์

ประวัติการสร้างและบูรณะ

วัดแห่งนี้คาดว่าสร้างขึ้นในสมัยพ่อขุนรามคำแหง โดยปรากฏอยู่ในศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ 1 ซึ่งกล่าวถึง "พระอจนะ" ว่าเป็นหนึ่งในสิ่งสำคัญที่มีอยู่ในเมือง นอกจากนี้ยังมี "ปราสาท" "ป่าหมากพร้าว" "ป่าหมากกลาง" และสถานที่อื่นๆ อีกมากมาย

ตามหลักฐาน วัดศรีชุมได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ในสมัยพระเจ้าลิไท และในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีการดูแลรักษาเรื่อยมา แต่ต่อมาถูกทิ้งร้างลงในช่วงปลายสมัยอยุธยา

ในสมัยรัชกาลที่ 9 ของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช มีโครงการบูรณปฏิสังขรณ์ที่นำโดยจอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีสมัยนั้น ระหว่างปีพ.ศ. 2496-2499 โดยใช้รูปแบบ วิธีการ และวัสดุแบบโบราณ มีการซ่อมแซมพระอจนะใหม่ตามศิลปะสุโขทัยโดยศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี และอาจารย์เขียน ยิ้มสิริ

พระมณฑปและพระอจนะ

ปัจจุบันวัดศรีชุมเหลือปูชนียสถานสำคัญเพียงแห่งเดียว คือ พระมณฑปรูปทรงสี่เหลี่ยม กว้างด้านละ 32 เมตร สูง 15 เมตร พระมณฑปที่คับแคบนี้เรียกว่า "ปฏิมาฆระ" สร้างตามคติความเชื่อสุโขทัยเพื่อจำลองพระคันธกุฎี คือ กุฏิที่ประทับของพระพุทธเจ้าในสมัยพุทธกาล

ด้านหน้าของมณฑปเปิดเป็นช่องเห็นพระพักตร์พระพุทธรูปประธานที่องค์ใหญ่เต็มมณฑป ชื่อว่า "พระอจนะ" ซึ่งมาจากคำภาษาบาลีว่า "อจละ" แปลว่า ผู้ไม่หวั่นไหว มั่นคง หรือผู้ที่ควรแก่การเคารพกราบไหว้

พระอจนะเป็นพระพุทธรูปปูนปั้น แกนในก่ออิฐและศิลาแลง พุทธศิลปะสุโขทัยขนาดใหญ่ หน้าตักกว้าง 11.30 เมตร สูง 15 เมตร ประทับนั่งปางมารวิชัย ขัดสมาธิราบ มีพุทธลักษณะงดงามมาก พระวรกายอวบอิ่ม และพระพักตร์แฝงด้วยรอยยิ้มและความเมตตา

ตำนานพระพูดได้

ในอดีตมีตำนานเล่าขานว่าพระอจนะเป็นพระพูดได้ที่ศักดิ์สิทธิ์ยิ่งนัก ที่มาของตำนานนี้เกี่ยวข้องกับสมัยกรุงศรีอยุธยา เมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชประกาศอิสรภาพในปีพ.ศ. 2127 ที่เมืองแครง ซึ่งทำให้หัวเมืองต่างๆ ยกเลิกการส่งส่วยให้กับพม่า

อย่างไรก็ตาม เมืองเชลียง (สวรรคโลก) ยังไม่ยอมทำตามพระราชโองการ พระนเรศวรฯ จึงนำทัพเสด็จมาปราบปรามเมืองเชลียง และมีการชุมนุมทัพที่วัดศรีชุมก่อนการรบ

เนื่องจากการรบในครั้งนั้นเป็นการรบระหว่างคนไทยกับคนไทย ทหารจึงเกิดความไม่มีกำลังใจในการสู้รบ สมเด็จพระนเรศวรฯ จึงวางแผนสร้างกำลังใจโดยให้ทหารคนหนึ่งปีนบันไดขึ้นไปทางด้านหลังองค์พระและพูดให้กำลังใจแก่เหล่าทหาร ทำให้ทหารเกิดกำลังใจที่จะต่อสู้

การกระทำนี้ถือเป็นกุศโลบายอันชาญฉลาดของพระมหากษัตริย์ไทยในการสร้างขวัญกำลังใจให้แก่ทหาร นับจากนั้นเป็นต้นมา พระอจนะที่วัดศรีชุมจึงได้รับการร่ำลือว่าเป็นพระพูดได้จนถึงปัจจุบัน นอกจากนี้ สมเด็จพระนเรศวรมหาราชยังได้ทรงประกอบพิธีศรีสัจจะปานะการ (พิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา) ณ วัดแห่งนี้ด้วย

ศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ 2

ความสำคัญอีกประการหนึ่งของวัดศรีชุมคือ ที่นี่ได้มีการค้นพบศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ 2 ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญยิ่งต่อการเข้าใจประวัติศาสตร์สุโขทัย และเป็นหลักฐานเดียวที่กล่าวถึงสุโขทัยก่อนสมัยพ่อขุนศรีอินทราทิตย์และพ่อขุนรามคำแหงมหาราช

จารึกนี้ว่าด้วยประวัติของพระมหาเถรศรีศรัทธาราชจุฑามณี ต้นตระกูลคือ พ่อขุนศรีนาวนำถมเจ้าเมืองสุโขทัย มีลูกชายชื่อพ่อขุนผาเมืองเจ้าเมืองราด ได้ธิดาเจ้าเมืองขอมชื่อสุขรเทวีเป็นชายา พร้อมทั้งได้พระขรรค์ชัยศรีและบรรดาศักดิ์อย่างขอมเป็นศรีบดินทราทิตย์

ต่อมาพ่อขุนผาเมืองร่วมกับพระสหายคือ พ่อขุนบางกลางหาว ยึดเอาเมืองสุโขทัยและศรีสัชนาลัยคืนจากขอม แล้วพ่อขุนผาเมืองก็ทรงประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพ่อขุนบางกลางหาวให้เป็นเจ้าเมืองสุโขทัย ผู้นี้รู้จักกันต่อมาในชื่อว่า พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ซึ่งเป็นต้นเค้าของประวัติศาสตร์สุโขทัย นักวิชาการสมัยหลังเรียกการสืบเชื้อสายของคนสองกลุ่มนี้ว่า ราชวงศ์ผาเมืองและราชวงศ์พระร่วง

มรดกโลกเมืองสุโขทัย

รอยอดีตอันยิ่งใหญ่ของวัดศรีชุม โบราณสถานสำคัญ และพระอจนะ พระพุทธรูปกลางแจ้งศิลปะสุโขทัยอันเก่าแก่และทรงคุณค่านี้ ถือเป็นแลนด์มาร์กสำคัญของมรดกโลกเมืองสุโขทัย ที่ได้รับความนิยมจากนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติ