ศาลพระแม่ย่าสุโขทัย: สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่เก่าแก่และเป็นที่นับถือของชาวเมืองพระร่วง

การค้นพบและการศึกษาวิจัย

ในช่วงปี พ.ศ. 2457 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทำการศึกษาค้นหาข้อมูลทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีในพื้นที่เมืองเก่าสุโขทัย เนื่องจากในยุคนั้นมีการสนใจศึกษาเรื่องราวจากอดีตกาลของสยามอย่างกว้างขวาง โดยมีการจัดตั้งสมาคมสืบสวนบุราณแห่งสยาม ซึ่งต่อมาเรียกว่า "โบราณคดีสโมสร"

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีการเสด็จไปยังเมืองต่างๆ ทางด้านเหนือของประเทศ และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะที่ยังมีพระอิสริยยศเป็นสยามมกุฎราชกุมาร และดำรงตำแหน่งอุปนายกโบราณคดีสโมสร ได้ทรงพระนิพนธ์หนังสือ "เที่ยวเมืองพระร่วง"

สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ศึกษาเรื่องราวของอาณาจักรสุโขทัยโดยเปรียบเทียบกับศิลาจารึกต่างๆ โดยเฉพาะศิลาจารึกหลักที่ 1 ซึ่งกล่าวถึงเทพารักษ์ของเมือง ชื่อว่า "พระขพุงผี" ที่ประทับอยู่ที่เขาหลวง ศิลาจารึกกล่าวว่า ผู้ใดครองเมืองสุโขทัยแล้วไหว้พระขพุงผีอย่างถูกต้อง เมืองก็จะเจริญรุ่งเรือง แต่หากไม่ไหว้อย่างเหมาะสม เมืองก็จะหลุดผ่นน

การค้นพบเทวรูปและการระบุตัวตน

ในการค้นหาวัตถุศักดิ์สิทธิ์ของเมืองนี้ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้พบเทวรูปเทวสตรี ซึ่งสลักจากหินและมีท่าทียืน สิ่งปลูกสร้างนี้มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ เนื่องจากไม่พบเทวรูปอื่นในเทือกเขาหลวงและชาวบ้านในพื้นที่นั้นให้ความเคารพยำเกรงต่อเทวรูปสตรีองค์นี้ จึงเชื่อว่านี่คือพระขพุงผีที่เป็นปูชนียวัตถุสำคัญของชาวสุโขทัย

ตามตำนานและความเชื่อที่สืบทอดมา เทวรูปนี้เกี่ยวข้องกับนางเสือง ซึ่งเป็นพระราชมารดาของพ่อขุนบานเมืองและพ่อขุนรามคำแหงมหาราช นางเสืองเป็นเอกอัครมเหสีของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ผู้ก่อตั้งอาณาจักรสุโขทัย และเป็นพระขนิษฐาของพ่อขุนผาเมือง แห่งราชวงศ์ศรีนาวนำถม ผู้ที่ช่วยกันปลดปล่อยบ้านเมืองจากการปกครองของขอม

ชาวสุโขทัยจึงอัญเชิญเทวรูปนี้มาประดิษฐานเป็นสิ่งมงคลแก่เมือง และเรียกว่า "พระแม่ย่า" ซึ่งหมายถึงผู้หญิงที่มีฐานะสูงสุด ทำหน้าที่เป็นทั้งพระมารดาและพระอัยยิกาของเมืองสุโขทัย

ศาลพระแม่ย่าและการบูชา

เทวรูปพระแม่ย่าองค์จริงประดิษฐานอยู่ภายในศาลพระแม่ย่า โดยมีเทวรูปจำลองสององค์ตั้งอยู่ด้านหน้าที่บันไดทางเข้า ศาลพระแม่ย่าตั้งอยู่เลขที่ 8 ถนนประเวศนคร ตำบลธานี อำเภอเมือง จังหวัดสุโขทัย

ความศักดิ์สิทธิ์ของพระแม่ย่าสุโขทัยเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง ผู้คนเชื่อว่าพระแม่ย่าสามารถช่วยขจัดปัญหาและความทุกข์ยากต่างๆ ได้ สมัยก่อนในช่วงเทศกาลสงกรานต์ ในวันมหาสงกรานต์มักจะมีการแห่เทวรูปพระแม่ย่า ด้วยความเชื่อว่าการแห่นี้จะนำให้เกิดฝนตก และประสบการณ์แสดงว่าทุกครั้งที่แห่เทวรูปองค์จริง ฝนก็มักจะตกหนักตามมา

พระแม่ย่าถูกบูชาเพื่อขอให้มีลูก สำหรับผู้ที่มีลูกยากลำบาก ขอให้ขจัดโรคภัยไข้เจ็บ และขอให้ประสบความสำเร็จในการทำงานและธุรกิจต่างๆ ผู้ที่มีความเดือดร้อนจึงพากันไปสักการะที่ศาลพระแม่ย่า เพื่อขอพรและบันดาลให้ประสบความสำเร็จ

ผู้ที่มาสักการะมักนำสัตว์เลี้ยงเช่น หมู เห็ด เป็ด ไก่ รวมถึงดอกไม้ ธูป เทียน และลิเกแก้บน เนื่องจากมีความเชื่อว่าพระแม่ย่าโปรดปรานลิเกแก้บนเป็นพิเศษ นอกจากนี้ยังมีการสร้างรูปจำลองของพระแม่ย่าเป็นพระเครื่องและรูปจำลักษณ์ต่างๆ ซึ่งได้รับการเคารพนับถือจากผู้คนอย่างมาก